" خلاقیت در برنامه سازی رادیو "

یکی از مشکلات برنامه های رادیوئی کلی گویی است ؛ که باعث بوجود آمدن این مشکل میشود که مخاطب را از برنامه ها گریزان میکند. چرا برنامه ساز دچار کلی گوئی میشود ؟؟؟ چرا نمی تواند موضوع برنامه را به جز اجزایش خرد کند ؟؟؟ چرا ذهن برنامه ساز بدون انعطاف و درگیر کلیشه های رایج است ؟؟؟

راه اصلی برای رها شدن از این مشکل ؛ تمرین است ؛ تمرین نگاه کردن. اما نگاه کردن از منظر و دریچه ای متفاوت با همیشه. چنانچه برنامه ساز بتواند از هجوم اطلاعات فراتر رفته و از تجربه های گذشته به شکل تازه ای متناسب با زمان و موقعیت استفاده کند ؛ تفکری انعطاف پذیر داشته باشد و جرأت کند بدون نگرانی از مورد قضاوت واقع شدن این تفاوتها را برجسته سازد ؛ در این صورت است که می تواند بر مخاطب خود تأثیر بگذارد و او را به شنیدن برنامه اش ترغیب کند. اما داشتن نگاه متفاوت ویژگی ارثی و مادرزادی نیست و فقط با تمرین می توان آنرا کسب کرد. با تمرین و تکرار می توان از به کار بردن پیش فزضهای کلیشه ای در برنامه سازی اجتناب کرد.

این یعنی " خلاقیت "

در واقع خلاقیت " نوعی دیگر دیدن " ؛ " نگاه متفاوت داشتن " ؛ به مسائل و موضوعهای پیرامونی و " جور دیگر نگاه کردن " است. و این کار اصلأ دشوار نیست ؛ به شرط آنکه با این مسائل به صورت کلیشه ای مواجه نشویم. اما مگر می توان بعد از سالها " خلاقیت " را کسب کرد ؛ و ما که در این  سالها شخصیتمان رشد کرده و شکل گرفته ؛ چگونه می توانیم از نو شروع کنیم ؟؟؟

" خلاقیت " در روانشناسی اینگونه تعریف شده است : فرایندهای ذهنی که منجر به یافتن راه حل ها ؛ ایده ها ؛ مفهوم سازی ؛ شکلهای هنری ؛ تئوری ها و فراورده هایی می شود که بی همتا و تازه هستند.

چگونه در رادیو می توان خلاق بود؟

نگاه تازه به محتوا ؛ و فرمهای برنامه سازی و پرداختهای بدیع ؛ برنامه های رادیوئی را شنیدنی خواهد کرد. از آنجا که کلان نگری به موضوع از عمده موانع بروز خلاقیت است یکی از تکنیک هایی که با استفاده از آن می توان خلاقیت را باور کرد استفاده از تکنیک " نقشه ذهنی " است. 

اما نقشه ی ذهنی و یا Mind Mapping یعنی چه ؟؟؟

نقشه کشی ذهنی نخستین بار توسط " تونی بوزان " ( عضو گروه روش های یادگیری در انگلستان ) طراحی شد. این تکنیک بر یافته های پژوهشی استوار است که نشان می دهد مغز در درجه اول با مفاهیمی کلیدی و به شیوه ای مرتبط به هم و یکپارچه کار می کند.

در تفکر سنتی در مواجهه با یک موضوع ابتدا ستونها و ردیف ها و یا دسته های کلی انتخاب می شوند؛ در حالیکه " بوزان " می گوید: اگر کار را از ایده اصلی شروع کنیم با الگوی تفکر مغز تناسب بهتری دارد. مغز به خوبی می تواند ایده های مرتبط با ایده ی اصلی را جاسازی کند. ( لازم به یادآوری است استفاده از این تکنیک در مواجهه ی با هر موضوع و مساله در زندگی روزمره نیز کارآمد است. )

آماده سازی طرح برای یک برنامه رادیویی را می توان در قالب چند سوال ساده شکل داد:

- می خواهم در برنامه چه بگویم ؟؟؟

- می خواهم چگونه بگویم ؟؟؟

- از چه راه یا راه هایی می توانم بر مخاطب برنامه ام تاثیر بگذارم ؟؟؟

بسیاری از برنامه سازان با تکیه بر تجربه ؛ فعالیت ها و روش ها به این سوالها پاسخ می دهند ؛ در حالی که داشتن نقشه ذهنی در مورد سوال ها ؛ روش مفیدتری است.

برای شروع کار لازم است عنوان اصلی ( ویا به تعبیر دیگر موضوع ) را در وسط یک صفحه یادداشت کنیم. سپس تمامی موضوعهای فرعی مرتبط با موضوع اصلی را پیرامون آن می نویسیم.

این کار ممکن است به تقسیم بندی های بیشتری در هر یک از عناوین فرعی ؛ یا ایجاد عناوین فرعی دیگر منجر بشود. 

تکنیک Mind Mapping به برنامه ساز کمک می کند علاوه بر گسترش زاویه نگاه و دیدن مسئله از دریچه های مختلف ؛ متفاوت و متنوع ؛ ریشه های مسئله و نتایج و پیامدهای آن را نیز به صورت شفاف و جزئی نگاه کند. در واقع Mind Mapping  به برنامه ساز کمک می کند پیش از ساخت و ارائه برنامه به پرداخت ذهنی دست یابد. این تکنیک راهی جدید برای فکر کردن به صورت تصویری است.

نقشه کشی ذهنی مبنای اندیشیدن به هر موضوع یا مسئله را فراهم می کند. برنامه ساز وقتی با قلم ایده های ذهنی خود را ترسیم می کند ؛ به تدریج به سمت تکمیل پازل ذهنی خود حرکت می کند ؛ موارد نامرتبط و یا کم ارتباط را حذف می کند ؛ به روش ها و شکل ارائه کار می اندیشد و در جست و جوی کشف موارد مبهم بر می آید.

با استفاده از نقشه ذهنی می توان به سرعت ساختار یک موضوع را شناسایی و همچنین ارتباط بین اجزای سازنده موضوع را پیدا کرد. " نقشه ذهنی به عبارتی تصویری فکر کردن است. "ما بیش از تولید برنامه ؛ تصویری شفاف از جزئیات موضوع داریم.

 

" نقشه ذهنی " وسیله خوبی برای مرتبط ساختن ایده ها و جستجو برای پاسخ های ابتکاری و خلاقانه به سوالات است. نقشه ذهنی بدین ترتیب ترسیم می شود:

ابتدا موضوع یا واژه اصلی را روی کاغذ بنویسید. سپس عبارات یا ایده های مرتبط را پیرامون آن بنویسید و به آن پیوند بدهید. این روش با وجودی که شبیه بارش فکری است اما به شاخه شاخه شدن ایده ها کمک می کند و امکان مشاهده چگونگی ارتباط آنها با هم را فراهم می سازد.

" کمی از رادیو بیشتر بدانیم........ باور کنید بی فایده نیست "

پیوستها:

1- لطفا به وبلاگ تاریخی من که آدرسش در قسمت پیوندهای روزانه لینک شده تشریف ببرید و از مطالبش بهره مند شوید.

2- لطفا با توجه به روزهای پایانی جشنواره ؛ قانون کپی رایت را رعایت بفرمائید.

" ارتباط جوانان با رادیو "

در ابتدای این مطالب ؛ دو نوع سوال را مطرح میکنم:

1.شنوندگان جوان رادیو به چه منظوری از برنامه های این رسانه استفاده می کنند؟  

2.دلایل رویگردانی جوانان از رادیو چیست ؟ 

رادیو یکی از ساده­ترين و درعين حال موثرترين وسایل ارتباط جمعی شمرده می­شود.  این رسانه به­دلیل ارتباط مستقیم و آنی با شنونده و پوشش دادن رویدادها، ان رسانه‌ای كارآمد است.  در عصر حاضر راديو با رقباي قدرتمندي همچون تلويزيون، ماهواره، برنامه­هاي ديجيتالي و شبکه­های اینترنتی مواجه است.  با این وجود، راديو به­عنوان رسانه اي تاثير­گذار و قابل اعتماد مورد توجه قشر وسيعي از مردم، به­ويژه جوانان است.  دسترسی آسان به رادیو امتیازی است که این رسانه را از سایر وسایل ارتباط جمعی متمایز می­سازد.  از آنجا که اکثریت هرم سنی جمعیت ایران را جوانان تشکیل می­دهند رادیو برای داشتن حضوري پويا و نفوذ بیشتر در جامعه باید سهم قابل توجهی از برنامه­های خود را به نیازهای نسل جوان اختصاص دهد و از این رهگذر با طرح برنامه­های مناسب، در هدایت آنان نقش داشته باشد.

با توجه به امکان استفاده جهانی از رسانه ها مخاطب جوان و فعال امروز؛ رسانه و محتوای ان ها را بر مبنای نیازها؛ باورها؛ انتظارات و زمینه های جامعه شناختی و روان شناختی خود انتخاب می کند .بر همین مبنا رسانه بر او اثر می گذارد به گونه ای که زمینه ساز استفاده مجدد او از رسانه می شود . انتخاب رسانه توسط مخاطب باعث میشود که رسانه ها برای انتخاب شدن با یکدیگر رقابت کنند و در نتیجه بر مبنای نیازها و انتظارات مخاطبان بالقوه خود محتوا قالب نحوه ارائه ساعت پخش و ......خود را تغییر دهند تا با خواسته ها و نیازهای مخاطبان خود همخوانی داشته باشند و در صورتی که رسانه نتواند رضایتمندی مورد نظر را براورده سازد از ان رویگردان میشوند.

رادیو در جهان و در كشور ما مترادف است با آگاهي، تعامل اجتماعي، بيان تنوع فرهنگي و عامل وحدت ملي، زیرا رسانه­ای است که تمام اقشار جامعه را دربرمی گیرد. راديو همچون یکی از اعضای قدیمی خانواده هاست، عضوي كه همگي به­نوعي به آن خو گرفته­ایم و با وجود ظهور ساير وسايل ارتباط جمعي، همچنان حضور خود را مانند سالمندان خردمند خانواده حفظ كرده است. 

این عضو سالمند خانواده برای ادامه حیات خویش و دوری از انزوا و تبعید به خانه سالمندان ملزم به انتقال دانسته­ها و تجربیات خویش به زبانی است که برای نسل جوان جذاب و قابل درک باشد. زبانی که به­سادگی می­توان الگوی آن را در زبان پدربزرگ­ها و مادربزرگ­ها پیدا کرد.  نسلی که دوران خردسالی، نوجوانی، جوانی و میانسالی را پشت سر گذاشته است؛ با وابستگی­های خردسالی، تعارضات نوجوانی، شور و حال و استقلال­طلبی جوانی و همچنین با محتاط­کاری میانسالی آشناست. این آگاهی و اشراف در او کیفیت منحصر بفرد دوران سالمندی را به­وجود می­آورد که همانا خردمندی است و به لطف آن سالمندان می­توانند زبان حال تمام سنین را درک کنند و ارتباط مناسبی با نسل­های مختلف، به­ویژه نسل جوان که در حکم نوادگان آنها هستند برقرار سازند.

 دلایل گوش دادن جوانان به رادیو:

به طور کلی موارد گوش دادن جوانان به رادیو به دو دسته ی هدفمند و غیرهدفمند تقسیم می شوند.

موارد گوش دادن هدفمند به رادیو عبارتند از :

 1.افزایش اطلاعات علمی؛ بهداشتی و پزشکی

 2.آگاهی از اخبار ایران و جهان

 3.افزایش اطلاعات حرفه ای؛ شغلی و تحصیلی

4.حل مشکلات و مسائل خانواده؛ کودکان و نوجوانان

5.تقویت مبانی اخلاقی و مذهبی

6.آگاهی از اخبار و رویدادهای ورزشی

7.افزایش اطلاعات عمومی )اقتصادی - سیاسی - اجتماعی (

مواردی که به گوش دادن غیر هدفمند رادیو مربوط میشوند عبارتند از :

1.سرگرمی و گذراندن اوقات فراغت

2.گوش دادن به رادیو به منظور تغییر روحیه

3.گوش دادن به رادیو از روی عادت

 4.گوش دادن به رادیو برای فرار از تنهایی 

دلایل گوش ندادن به رادیو:

دلایل استفاده نکردن از رادیو ؛ حاکی از آن است که عمده ترین دلیل جوانان برای گوش ندادن به رادیو ؛گذراندن اوقات فراغت به طرق دیگر بوده است . به عبارت دیگر؛ برای این دسته از جوانان ؛جذابیت برنامه های رادیو به آن حد نبوده است که بتواند گوشه ای از وقت آزاد آنان را پر کند یا برنامه های ارضاکننده تری برای پر کردن وقت آزاد خود داشته اند .

یکی دیگر از دلایل عمده استفاده نکردن از رادیو کم بودن برنامه های شاد آن عنوان شده است.ضمن اینکه گوش ندادن به رادیو  به علت مشغله زیاد و نداشتن وقت نیز در زمره دلایل استفاده نکردن از رادیو بوده است. متنوع نبودن برنامه ها و نداشتن علاقه به رادیو ؛نیز از عمده دلایل جوانان در عدم استفاده از رادیو بوده است. نکته مهم دیگر آنکه دلایل عمده استفاده نکردن از رادیو  برای دختران و پسران یکسان است .

تحلیل نتایج براساس تحصیلات پدر و مادر نشان می دهد که دلایل پر کردن وقت آزاد به طرق دیگر و کم بودن برنامه های شاد برای استفاده نکردن جوانان از رادیو ؛ به تحصیلات پدر و مادر بستگی نداشته است .در حالی که دلایل فقدان تنوع در برنامه های رادیو و علاقه نداشتن به رادیو برای گوش ندادن به رادیو ؛با میزان تحصیلات پدر و  مادر ارتباط داشته است . یعنی جوانانی که پدر و مادرشان از سطح تحصیلات بالاتری برخوردار بوده اند کمتر سراغ گوش دادن به رادیو می روند.

نتایج تحقیقات بالا نشان می دهد که:

 1. دلیل اصلی گوش دادن یا ندادن جوانان به رادیو به خود آنان بر می گردد.

2.جوانان خیلی کم برای سرگرم شدن به رادیو گوش می دهند . پس باید راهکارهایی ارائه کرد که توجه جوانان را به سمت گوش دادن به رادیو جلب کرد . 

  

رادیو و جوان:

هنگامي كه از جوان، راديو و وظیفۀ راديوی جوان­ محور صحبت مي­شود باید پرورش ذهن، خلاقيت، رشد حرفه­اي و توليد برنامه­ های با کیفیت را مد نظر قرار داد. راديو می­تواند مهارت­هاي زندگي، تفكر انتقادي و حل مسایل را در قالب برنامه ­هاي متنوع راديويي به جوانان آموزش دهد.  

يكي از روش­هايي كه هم­ اكنون در بسياري از كشورهاي جهان در تولید برنامه­ هاي راديويي با هدف جذب مخاطان جوان به­ کار گرفته می­شود، روش راديو مشاركتي است كه در آن جوانان در چگونگی اجرا، مشاركت مستقیم دارند و به بيان مسایل خود، در چارچوب  هنجارهاي پذيرفته شدۀ اجتماعی مي­ پردازند. به باور برخی از روانشناسان، نفس بيان مسایل و مشکلات، حتي اگر به حل مشكل هم منجر نشود، به­ منزله تخليه رواني اهمیت دارد.  هرچند در دراز مدت اين روش جواب نمي­دهد و لازم است همراه با طرح مسایل، چاره و راه­ حل هاي عيني برای حل مشکلات جوانان ارائه شود.

واقعيتي كه نبايد از آن چشم پوشید این است که جوانان از برنامه­ هاي شعار­گونه که در قالب­هاي رسمي بیان شوند چندان استقبال نمي­كنند.  لازم است برنامه ­ريزان در تدوين برنامه­ ها به ظرافت­هاي روحي جوانان توجه ویژه داشته باشند.  ارتباط، اطلاع ­رساني و سرگرمي واژه­ هاي كليدي هستند كه باید برای رسیدن به نقطه اشتراکی میان رادیو و جوانان مورد توجه قرار گیرند.

گاه جوانان با مجريان و بازيگران نمايشنامه­ هاي راديويي هم ذات پنداري مي­كنند و بسياري از ناگفته­ هاي خود را از زبان آنان بيان مي­كنند و با اين عمل به­ نوعي آرامش مي­رسند.  از این­ رو لازم است رادیو فرصت ابراز وجود، بیان ایده­ ها، نظرات و شنیده شدن را برای همگان فراهم کند و این فرصت در انحصار گروه خاص نخبگان یا فرزانگان، قرار نگیرد.  به این وسیله می­تواند مخاطبان بيشتري را به خود جلب كند.  همچنین راديو مي­تواند برای جوانان چشم ­انداز برخورداری از جايگاهي مناسب در جامعه را متصور سازد و در مقابله با بحران­های زندگی جوانان به آنها كمك مي­كند تا در ميان امواج خروشان و ویرانگر از هم نپاشند و استوار و پايدار باقي بمانند.

کاری که اکنون شبکه رادیوئی جوان در قالب " جشنواره جوانه " در طی برگزاری 3 جشنواره و با گذارندن 2 سال دارد انجام میدهد ؛ و یکی از اهدافش شناسائی استعدادهای نهفته در دل جامعه است و این موقعیت را بخوبی برای هر جوان بااستعداد ایرانی فراهم کرده است.

" بیاییم و در همه حال نه در حرف و سخن که در عمل و رفتار به این سخنان توجه کنیم "

" و بیش از این ؛ اسیر حاشیه ها نمانیم "

" که راه چاره " نه " چیزی جز این است و " نه " چیزی جز این خواهد بود "

" ارتباط مخاطبین و رادیو "

میزان استفاده از رادیو تا حد زیادی به این مسئله بستگی دارد که این رسانه تا چه میزان از ارزش های اجتماعی و هویت فرهنگی جامعه حراست و چگونه رضایت این مخاطبان را با توجه به انتظاراتشان جلب می کند. در این میان آنچه اهمیت دارد، شناخت مخاطب و توجه به خواسته ها، علایق و نیازهای آنهاست.

تعریف مخاطب:

در مطالعات مربوط به ارتباطات باید معلوم شود که چه کسی (منشاء پیام) چه می گوید (محتوای پیام) چه وسیله ای به کار می گیرد( مجرای پیام) برای چه کسانی می گوید(مخاطبان پیام) وچه آثاری مورد نظر است( آثار اجتماعی پیام).در این فرمول منظور ما از شناسایی مخاطبان ارتباطات، سنجش تمایلات و توقعات و ویژگی های شنوندگان رادیو است.

تقسیم بندی مخاطب:

در نگاه کلی، مخاطب در دو الگوی زیر قابل طبقه بندی است:

1- مخاطب فعال

2- مخاطب منفعل

در ارتباط با رادیو نیز مخاطبان فعال و منفعل به رادیو گوش می کنند و از آن به گونه های مختلفی استفاده می کنند و مخاطبان به ماهیت جدا از رادیو می توانند در عمل شریک و همکار این رسانه باشند در صورتی که در برخی از برنامه های رادیو به شناخت نوع مخاطبان توجه کافی نمی شود. بحث مخاطب شناسی در رسانه ها و به ویژه رادیو به رویکردهای برنامه سازی بستگی دارد. برخی از مخاطبان، خود را آگاهانه در مسیر رسانه رادیو قرار می دهند و برای گوش دادن به برنامه های مورد علاقه خود دست به انتخاب می زنند.برخی دیگر نیز به طور تصادفی در معرض برنامه های این رسانه قرار می گیرند اما واکنش هر یک از این مخاطبان به پیام ها و تحلیل و رمزگشایی آنها از جمله رویکردهای مخاطب شناسی است که با توجه به زمینه های خاص اجتماعی افراد یک جامعه صورت می گیرد. البته گاهی اوقات رمزگشایی پیام هایی که توسط برنامه ها منتقل می شوند می توانند در جهت مخالفت هدف برنامه سازان باشند اما به هر حال مخاطب رادیو سعی در انطباق خود و یا حتی برعکس با برنامه های رادیو دارد و همین امر دلیلی بر فعال بودن این رسانه به شمار می رود و همین که افراد مطابق نحوه و شرایط زندگی خود از رادیو استفاده می کنند دلیل بر مفید بودن این رسانه محسوب می شود.

میزان استفاده از رادیو تا حد زیادی به این مسئله بستگی خواهد داشت که این رسانه تا چه میزان از ارزش های اجتماعی و هویت فرهنگی مردم جامعه حراست می کند و چگونه رضایت این مخاطبان را با توجه به انتظاراتشان جلب می نماید. در این بین آنچه اهمیت دارد، همچنین شناخت مخاطب ودرک نیازهای او ملزم شناخت روحیات او می باشد.

رابطه برنامه سازی رادیو وجذب مخاطب:

علاوه بر شناخت روحیات و نیازهای مخاطب رادیو رویکردهای برنامه ریزی نیز اهمیت دارند در اینجا بر رویکردهای برنامه را می توان به سه گروه عمده تقسیم کرد:

1-   رویکرد مصلحت گرا یا تجویزی

2-   رویکرد نیاز محور

3-   رویکرد نیاز – مصلحت

رویکرد اول هر چند به مخاطبان توجه دارد اما بیشتر مصالح، ضرورتها و بایسته های شایسته آنها را در نظر می گیرد، از این رو، جهت آن بیشتر از طرف رسانه به سوی مخاطب است و به تعبیری یک سویه است. نصایح و توصیه ها نمونه های بارز آن هستند.

رویکرد نیاز محور، به نیازها و گاهی به میل مخاطب خود توجه دارد. از این جهت ناچار بخش عمده هم خود را صرف حوائج و نیازهای تا حدودی اولیه و متکی بر غریزه می کند. بنابراین دغدغه تعالی مخاطبان خود را ندارد.

 رویکرد سوم، گذر به مصالح مخاطبان از طریق نیازهای آنهاست، شاید از جهت سختی تامین محتوا و شرایط آن، قابل مقایسه با دو رویکرد دیگر نباشد و زحمت و تلاش دو چندان می طلبد. اما از آن جهت که به نیازها توجه دارد مطلوب مخاطب است و از آن جهت که خود را به مصالح مخاطب متصل می کند موجب تعالی او می شود.

گذر از این عرصه و دقت در انتخاب رویکرد برنامه سازی، به ما نشان می دهد که باید به دنبال چه نوع مخاطبی، در میان کدام گروه و قشر اجتماعی باشیم و برای مخاطب خود چه نوع برنامه ای را تامین کنیم تا رضایتش را به دست اوریم و خود را سرشار از موفقیت ببینیم و از این همه، احساس آرامش توأم با غرور کنیم.

شناخت مخاطب:

برای شناخت مخاطب دسته بندی های مختلف وجود دارد، برخی ممکن است به یک ویژگی خاص مخاطب توجه بکنند که بیشتر ویژگی های زیستی – اجتماعی است، مانند: سن، جنس، درآمد، اقتصادی، سطح تحصیلات و نظایر آن. این یک تقسیم بندی عمومی و کلی است که می تواند برنامه ساز را وارد مسیر و جهت اصلی شناخت مخاطب کند. البته این نوع تقسیم بندی ممکن است دراکثر برنامه های رادیو که توجهش به مخاطبان در سطح عامه است نتواند استفاده چندانی برساند، ولی می توان از آن در شناخت مخاطبان خاص در گروه های اجتماعی و همچنین در ارزیابی برنامه ها استفاده کرد.

نوع دیگر دسته بندی بر حسب باورها و اعتقادات است. این تقسیم بندی متکی بر این فرض اساسی است که انسان ها در ارزیابی، درک، پردازش و تفسیر اطلاعات متکی بر زمینه و پشتوانه اجتماعی، شناختی و عموماً تجارب خود هستند. لذا دسته بندی مخاطبان بر حسب این تفاوت ها به برنامه ساز این امکان را می دهد که پیام های خود را مطابق با این خصوصیات تهیه و تنظیم کند.

همچنین مخاطبان رادیو را می توان به دو دسته مخاطبان پیگیر و مخاطبان رهگذر یا تصادفی تقسیم کرد.

مخاطبان پیگیر: همان مخاطبان فعال اند که آگاهانه دست به انتخاب زده اند و بخش خبری یا برنامه ای را برای دیدن یا شنیدن در نظر گرفته اند و این برنامه را تا پایان آن ( که گاهی ممکن است چند ماه طول بکشد ) تعقیب می کنند.

مخاطبان رهگذر یا تصادفی: به معنای مخاطبان منفعل نیستند، بلکه کسانی اند که به طور ناخودآگاه و ناخواسته در معرض برنامه رسانه قرار گرفته اند: مثلاً شخصی در تاکسی یا یک فروشگاه و یا در منزل است و اجباراً برنامه ای را از طریق دیدن و شنیدن مورد قضاوت قرار می دهد. اما این شخص می تواند به دلیل اهمیتی که برنامه برای او پیدا می کند جزو مخاطبان آگاه یا فعال آن قرار گیرد. لذا هنر هر برنامه سای با توجه به ماهیت و جنس رسانه، توجه به این نوع مخاطب است که نمی تواند تعداد آنها را کم و اندک دانست.

متاسفانه اگر به ساختار برنامه های رادیو توجه کنیم تقریباً اکثر قریب به اتفاق آنها به این نوع مخاطبان توجه نکرده اند، بلکه مخاطب خود را انتخابگری آگاه با فرصت زمانی کافی و علاقه ی وافر برای شنیدن برنامه می شناسد. در  واقع می توان ادعا کرد که برنامه سازان و تهیه کنندگان رادیو در مرحله اول و گویندگان و گزارشگران و حتی دیگر عوامل و دست اندرکاران برنامه در مرحله بعد، هر یک برحسب ذوق و سلیقه و جایگاه و نقشی که در ارائه برنامه دارند برای خود مخاطب فرضی می سازند که غالباً با مخاطب واقعی تناسب چندانی ندارد، او آرزوها انتظارات خود را از شنوندگان در شکل مخاطبان فرضی اش متجلی می کند. به طوری که گاهی ممکن است عکس العمل های آنها را در  هنگام ارائه بخش های خاصی از برنامه که به زعم او بسیار خوب یا بسیار بد شده است،را می تواند کاملا توصیف کند.

رادیو اینترنتی ومخاطب:

همچنین در ارتباط با مخاطب و رادیو در عصر معاصر ما با رادیو اینترنتی مواجه هستیم عبارت رادیو اینترنتی به اواسط دهه 90 میلادی باز می گردد. اولین رادیوی اینترنتی در ایران به طور رسمی با تاسیس رادیو ایران صدا در تاریخ 86/11/8 تحت نظارت سازمان صدا و سیما جمهوری اسلامی شروع به فعالیت کرد. اگر رادیو تا امروز تنها رسانه ای منفعل و محدود به شنیدن بوده امروز بوسیله اینترنت، تصاویر متحرک، عکس ها، رنگ ها و حتی تصاویر ویدوئویی و انیمیشن و دنیایی مجازی رادیو دگرگون شده است. از مزایای رادیو اینترنتی می توان به این نکته اشاره کرد که در گوش دادن رادیو با شبکه هوشمند رو به روست که به راحتی برنامه های دلخواه خود را از لیست پخش روز گوش می کند. درمیانه شنیدن رادیو بخش را متوقف نگاه دارد و بدون آنکه برنامه های زنده را از دست بر هر یک برنامه از آرشیو رادیو می شنود.

سخن آخر:

آینده رادیو سراسر بیم و امید است به ویژه آن که در سال های اخیر با گسترش و افزایش قابلیت ها و توانایی های پیشرفته سایر رسانه ها این آینده مورد تهدید قرار گرفته است. امروز با استفاده از فناوری های جدید و راه اندازی ایستگاه های اینترنتی تعداد مخاطبان این گونه رسانه ها، نسبت به رادیو افزایش یافته است. اما با وجود این نیز مخاطبانی که از رادیوهای معمولی استفاده می کنند، کم نیستند. سازگاری با نیازهای اجتماعی و شنوندگانی که زندگی آنان با صفای رادیو عجین شده است. مسلم و بی نظیر است و این درحالی است که هم اکنون بی توجهی ها و عدم شناخت مخاطبان رادیو می تواند منجر به زوال این رسانه محبوب و صمیمی شود.

موفقیت این رسانه در عصر تلویزیون و فناوری های بیشتر ارتباطی در گرو هماهنگی و تلاش سازندگی برنامه های رادیو است تا بتواند به عنوان رسانه ای انعطاف پذیر، کارایی و عملکرد مناسب خود را به دست آورد و قدرت خود را حفظ کند از عوامل دیگر موفقیت رادیو، شناخت مخاطب و نیازهای او شناخت جامعه شناسی مخاطب، روان شناسی مخاطب و ... می باشد.

" رادیو رسانه ائی همچنان جذاب "

برخلاف تمام بحث هایی که بر سر پیر شدن رادیو می شود و آن را محکوم به نابودی می داند؛ هنوز هم رادیو شگفت انگیزترین؛ در بین رسانه های دیگر است.

یادم می آید زمانهای نه چندان دور رادیو در خانه ما همیشه روشن بود. از صبح الطلوع که مجری برنامه " تقویم تاریخ " می گفت : " 800 سال پیش در چنین روزی ... " و تاریخ همان روز را برایمان شرح می داد تا وقتی که " شب بخیر کوچولو " با لالایی مهتاب و قورباغه خوابمان می کرد.

قدیمی ها شاید خوب یادشان می آید؛ برنامه های " راه شب " و " خانه و خانواده " و " داستانهای ظهر جمعه " و " صبح جمعه با شما " را. نواهایی که سالها در گوش مان طنین انداز بودند و صداهایی ماندگار که هیچ گاه از یاد نخواهند رفت. با اینکه تلویزیون داشت کم کم راه خودش را در خانه ها باز می کرد؛ اما هنوز هم پدر و مادرها گوش به زنگ اخبار ساعت 14 رادیو بودند. بچه ها اگر دنبال بازی بودند؛ پدر اگرچه مشغول تعمیر وسیله ای بود و مادر هم طبق روال در آشپزخانه؛ اما رادیو با صدای ملایمی  حضورش را در خانه ماندگار می کرد.

  

بیش از 74 سال از حضور رادیو در بین مردم می گذرد ؛ اما این رسانه که بعد از انقلاب نقش پررنگی بین خانواده های ایرانی داشت حال با رقبای سرسختی طرف است. اگرچه در قیل و قال رسانه های مدرن و در دسترس ؛ رادیو همچنان بعنوان یک رسانه پرنفوذ و تاثیرگذار مطرح است ؛ اما نباید رشد سریع و روزافزون این رقبا را دست کم گرفت.

رادیو 74 سال خود را طی می کند؛ ولی نسبت به این سابقه طولانی؛ این روزها صدای رادیو در کمتر خانه ای به گوش می رسد. شاید بیشترین مدت زمانیکه صرف گوش دادن به برنامه های رادیویی می شود زمانی است که سوار تاکسی شده اید و یا در مغازه ای برای خرید حضور دارید؛ و یا وقتی که تلویزیونی برای دنبال کردن یک بازی فوتبال پیدا نمی کنید. با هجوم رسانه هایی چون اینترنت و ماهواره ؛ موبایل به خانواده های ایرانی ؛ دیگر مجالی برای رادیو باقی نمی ماند و باید این نکته را قبول کرد که رادیو بایستی با احیای به روز برنامه های قدیمی و تهیه برنامه هایی جدید دوباره جای خود را روی طاقچه خانه های ایرانی باز کند.

بر خلاف تمام بحث هایی که بر سر پیر شدن رادیو میشود و آنرا محکوم به نابودی می داند؛ هنوز هم رادیو شگفت انگیزترین؛ در بین رسانه های دیگر است. چرا که هنگام گوش سپردن به آن لازم نیست تمام حواستان را جمع کنید؛ اتفاقی که در هنگام تماشای تلویزیون و یا استفاده از اینترنت نمی افتد. همین راز ماندگاری صدا در رادیوست. چرا که وقتی یکی از مجریان باسابقه و کهنه کار رادیو مهمان تلویزیون میشود؛ دوست دارید چشمانتان را ببندید و به جای دیدن تصویر او؛ صدایش را گوش کنید. 

از ویژگیهای این رسانه جذاب می توان به این دو اصل اشاره کرد:

انتقال مفاهیم متعالی با رادیو:

 

ویژگی دیگر رادیو که نقطه قوت آن است؛ این است که رادیو رسانه ای ذهنی است. در این رسانه می توان معارف عظیم انسانی و الهی را که زبان؛ توان انتقال آن را دارد به شنونده انتقال داد. بر خلاف سایر رسانه های تصویری مثل تلویزیون که عینی هستند.

در رسانه هایی مثل تلویزیون انتقال مفاهیم متعالی بوسیله تصویر کاری سخت و گاهی نشدنی است. برای انتقال یک مفهوم دینی یا اندیشه متعالی در قالب درام باید آنرا بصورت عینی و مصداقی به بیننده نشان بدهیم و این مساله از دقت پیام کم می کند. اما رادیو که رسانه ای کلامی است بیشتر با مفاهیم ذهنی سروکار دارد؛ در این رسانه است که انتقال پیام دچار حاشیه نمی شود و از حداکثر ظرفیت زبان می توان در آن بهره گرفت و این مساله در برنامه های دینی و اندیشه ای کاربرد مهمی دارد.

 

رنگین کمانی از صدا:

 

رادیو امروز متعلق به دست اندرکاران خیل عظیمی از شبکه های رادیویی ایرانی است که هر یک مخاطبان متنوعی را در گوشه و کنار کشور برای خودشان دست و پا کرده اند و رنگین کمانی از صداهای ماندگار تشکیل داده اند.

در حال حاضر شنوندگان ایرانی با هر گرایش فرهنگی می توانند موج مورد علاقه خودشان را پیدا کنند. امروز وقتی پیچ رادیو را می چرخانیم با دنیای رنگارنگی مواجه می شویم. یکی فوتبال را زنده گزارش می کند؛ دیگری آخرین اطلاعات فیلم های در حال اکران را منعکس می کند؛ روی موج دیگر ترانه های درخواستی شنوندگان در حال پخش است؛ شبکه دیگر در حال آموزش و اطلاع رسانی در زمینه های پزشکی است؛ و کمی آنطرفتر از این موج در فرکانسی دیگر شما تفسیر آیات نورانی کلام وحی را می شنوید؛ و در آخر موجی بروی 88 تنظیم شده که حرف دل جوونهای ایرانی را می زند و شعارش " شنیده می شوید ". 

این جعبه جادویی هنوز هم حرف های زیادی برای گفتن دارد. حرف هایی که باید برای بیان آن جدی تر برنامه ریزی کرد. چرا که هنوز هم همه دوست دارند خودشان را در اواسط دهه60 با رادیویی که دنیایی از حرف های دلنشین و تازه داشت؛ تصور کنند. چه خوب است که برنامه سازان رادیو این جای خالی را حس کنند و برنامه های ساده و در عین حال عمیق و پر از نکته را در سرلوحه برنامه هایشان قرار دهند.

" آیا وقت آن فرا نرسیده است که رادیو در دستیابی به جایگاه " 

" و نقش شایسته خود در جامعه ایرانی؛ "

" گام اول را استوار بردارد و محکم به پیش برود؟ "

 

" ویژگی ها و خصایص رادیو "

سرعت زياد راديو حتي در دنياي امروز يكي از ويژگي هاي منحصر به فرد آن است كه اين امكان را مي دهد با امكاناتي بسيار محدود در حداقل زمان بهترين كارايي را داشته باشد ، بنابراين راديو در انتقال پيام ها بسيار پرسرعت تر و حساب شده تر ، كم هزينه تر و اثرگذارتر مي تواند عمل كند ، هرچه زمان بيشتر مي گذرد بر سرعت پخش برنامه هايي راديويي نيز افزوده مي شود ، امروزه كانال هاي اثرگذار راديو به ساخت برنامه هاي كوتاه و پرسرعت مبادرت مي ورزند و برنامه سازان راديويي با اين ديدگاه كه هرچه پيام پرشتاب تر و كوتاه تر پخش شود ،‌اثرگذار تر عمل خواهد كرد و آرمان رسيدن به « راديوي مطلوب » را محقق مي كنند .

خصایص و برتریهای رادیو:

1 ــ سرعت زياد راديو به عنوان يك ويژگي منحصر به فرد اين امكان را به راديو مي‌دهد كه با امكاناتي بسيار محدود در حداقل زمان بهترين كارايي را داشته باشد.

2 ــ كم‌هزينه بودن توليد برنامه‌هاي راديويي از ديگر ويژگي‌هاي خاص راديوست؛ كلام، موسيقي و گاهي سكوت، عناصر اصلي ساخت يك برنامه راديويي هستند.

3 ــ به‌كارگيري مشاركت مخاطبان و استفاده از قدرت تخيل آنها از ديگر ويژگي‌هاي خاص راديوست. به دليل آن كه راديو در يك فضاي باز پيام خود را مي‌فرستد و آن پيام ممكن است كامل نباشد، اين نقص پيام به مشاركت مخاطب در برنامه‌هاي راديويي كمك مي‌كند، يعني شنونده منفعل نيست و براي درك پيام مشاركت مي‌كند.

4 ــ مشاركت مخاطب و به‌كارگيري تخيل مخاطب زمينه‌اي براي ايجاد خلاقيت است و پيام‌هاي راديويي مي‌توانند زمينه‌ساز نوآوري‌ها و اطلاعات بسياري باشند.

5 ــ ميزان تحريف در راديو كمتر از ساير رسانه‌هاست، اما در ساير وسايل ارتباط جمعي استفاده كارگردان از هر كدام از ابزار و وسايل مختلف در جهتي خاص مي‌تواند يك مساله را تحريف كند.

6 ــ يكي ديگر از ويژگي‌هاي راديو، توانايي برقراري ارتباطي صميمانه است. زماني كه ابزار ارتباطي حائل ارتباط دو نفر مي‌شوند، ارتباط حالتي رسمي و قالبي پيدا مي‌كند، ولي راديو از طريق امواج نامرئي و غيرمحسوس در زماني كوتاه مي‌تواند ارتباطي راحت و صميمانه با مخاطبش برقرار كند، در واقع برقراري ارتباط صميمانه در راديو، در بين وسايل ارتباط جمعي استثنايي است.

7- رادیو یک رسانه گرم به‌شمار می‌رود؛ چراکه حواس مختلف مخاطب را در نهایت فعالیّت به‌کار نمی‌گیرد بلکه تنها یکی از حواس مخاطب (یعنی حسّ شنوایی) را به‌طور کامل، به‌سوی خود جلب می‌کند و لازم نیست تا مخاطب برای فهم پیام آن، با بهره‌گیری از تخیّل خود چیزی بر آن بیفزاید و رادیو، خود، اطلاعات را با وضوحی بالا ارائه می‌کند. برخی، این امر را که رادیو فقط یکی از حواس را به فعالیت می‌طلبد، نقصی برای رادیو می‌شمرند؛ چراکه آن‌را موجب عدم ادراک کامل پیام می‌دانند .

8- رادیو، از لحاظ مداومت انتشار ، برترین وسیله ارتباط جمعی به‌شمار می‌رود. البته باید در نظر داشت چون اساس کار آن، بر سرعت و مداومت انتشار گذاشته شده، فرصت تجزیه و تحلیل و تفسیر اخبار را از دست می‌دهد.

9- رادیو، امکان برقراری رابطه مستقیم شنوندگان با وقایع و حوادث را در همان زمان وقوع، فراهم می‌آورد؛ که این امر، مرهون قابلیّت تحرک آسان فرستنده‌های رادیویی و یکی از امتیازات رادیو است.

10-  سهولت دریافت برنامه‌های رادیویی، یکی از ویژگی‌های رادیو است؛ که ناشی از قابلیّتی است که در استفاده از گیرنده‌های رادیویی وجود دارد.

11- رادیو، به درون و عمق فرد نفوذ می‌کند؛ تا ناخودآگاه مخاطب نفوذ و عمل می‌کند؛ تا او را به آرامشی مطلق یا تخیّلی آزاد سوق دهد. تلویزیون فرد را از خود جدا می‌کند (برخلاف رادیو که با ناخودآگاه فرد رابطه می‌یابد) و خود را بر شخصیّت فرد تحمیل می‌کند.

12- رادیو احاطه‌کننده است؛ بدین معنا که هرچند توجّه زیادی از شنونده نمی‌خواهد، اما آن‌چنان فضا را احاطه می‌کند، که هیچ رسانه دیداری به پایش نمی‌رسد. علّت این امر آن است که گوش انسان سرپوش ندارد و کسی نمی‌تواند گوشش را ببندند(برخلاف چشم که می‌توان بست) و شنونده نمی‌تواند صدای یک رادیو روشن را نشنود.

13- رادیو، نیاز به توجّه مستقیم ندارد و توجّه زیادی را از مخاطب طلب نمی‌کند و انسان، ضمن فعالیّت‌های دیگر و هنگام کارکردن یا غذا خوردن و ... نیز می‌تواند از برنامه‌های رادیویی استفاده نماید. این امر، به‌عنوان یکی از معایب و محدودیت‌های رادیو شناخته شده است؛ چراکه به‌خاطر این ویژگی‌، برنامه‌های رادیویی اغلب در شرایط ناقص و نامساعد شنیده می‌شوند و بنابراین ادراک کامل شنیدنی‌ها، اتفاق نمی‌افتد و اثربخشی رادیو کاهش می‌یابد. رادیو برای جلب توجّه مخاطبان خود، ناچار است با محیط به رقابت بپردازد؛ تا بتواند در میان سایر عناصری که موجب حواس‌پرتی می‌شوند، توجّه کافی شنوندگان را به‌خود جلب نماید

14- یکی از ویژگی‌های رادیو، تفسیرپذیری رادیوست. تفسیرپذیری رادیو بدین معناست که مخاطبان رادیو، بعد از دریافت هرنوع اطلاعات، باید تفسیر آن‌را در ذهن خود مجسّم کنند. به‌طور مثال، اگر خبری درباره یک حادثه رانندگی پخش شود، مخاطبان، چگونگی وقوع آن‌را برحسب دریافتی که از خبر پخش‌شده دارند، تصویر و تفسیر می‌کنند. به این ترتیب، به تعداد مخاطبان رادیو باید تصاویر و تفاسیر متعدّدی از یک خبر وجود داشته باشد.

امروزه نیز با وجود حضور رقباي قدرتمندي مثل اينترنت و ماهواره و... باز هم در درازمدت، راديو مي‌تواند با توجه به ويژگي‌ها و كاركردهايی که آزآنها در این مقاله یاد بردیم  ، همچنان نقش سازنده خود را داشته باشد.

" چرا انتخاب رادیو و تلویزیون ؟ "

در غیاب شبکه های خصوصی رادیو و تلویزیون برای بیان و بازتاب دیدگاههای اقشار گوناگون جامعه و طیفهای روشنفکر و نخبه صدا و سیما بعنوان رسانه یی در دسترس و فراگیر می تواند نقش اصلی را در جامعه ایفا کند. رادیو و تلویزیون در دسترس ترین رسانه در ایران و شاید در همه ی دنیا باشند.

فراگیر و عام بودن این رسانه نیز به سطح و محتوای برنامه ها و جهت گیریهایش برمی گردد که می تواند به راحتی مخاطب عام را با خود همراه سازد. مفهوم و علت دیگر در دسترس بودن و فراگیر بودن رسانه ی رادیو و تلویزیون به کنش مخاطبان آن برمی گردد.

اگر چه ارزان بودن این رسانه نیز در این میان بی تاثیر نیست. وقتی مخاطب در پای رادیو و یا تلویزیون نمی نشیند در واقع در نقش یک پذیرنده ی منفعل افکار و ایده هایی که به او القا می شود ظاهر می شود نه اینکه مخاطب رسانه ی رادیو و تلویزیون از توانایی تحصیل برخوردار نباشد بلکه در کلیت قضیه مخاطبان رسانه های فراگیری همچون رادیو و تلویزیون از چنین ماهیتی برخوردار است. این کلیت در ایران که شبکه های رادیویی و تلویزیون محدود و از نظارت دولتی برخوردار می باشند پر رنگتر و چشمگیرتر است. 

امکان انتخاب برای مخاطب اندک است و چه بسیار موارد که مخاطبان از سرناگزیری و تنها برای سرگرم شدن خود را در معرض امواج رادیو و تلویزیون قرار می دهند به عبارتی رادیو و تلویزیون شاید در اغلب نقاط دنیا عضو آخر هر خانواده باشد که سکوت و یکنواختی فضای خانه و خانواده را از میان می برد و افراد خانه را با دنیای خارج و وقایع بیرون متصل می نماید؛ اتصالی که برای افراد بسیار ضروری و مورد نیاز است و احساس حرکت و تداوم جریان زندگی را در آنها تقویت می کند. رادیو و تلویزیون به واسطه ی سهل الوصول بودن برنامه هایش مورد استفاده ی همه ی افراد از همه ی طبقات و در همه سنین است.

نیاز نیست که انسانها از ذهن جستجوگر و فعالی برخوردار باشند تا بخواهند به سراغ رادیو و تلویزیون بروند با پیچاندن یا فشار دادن یک دگمه می توان خود را در معرض انواع امواج تبلیغاتی قرار داده و بدون اینکه خود نیز متوجه باشیم متاثر از آنها شویم. سخن اصلی اینکه استفاده از امواج رسانه ی فراگیری همچون رادیو و تلویزیون نیازمند هیچگونه مرارت و تلاش ذهنی برای فهم موضوعات نیست؛ رنگ ؛ صدا ؛ تصویر و موسیقی به راحتی در ذهن نفوذ می کنند و اثر میگذارند. اما داستان ؛ کتاب ؛ مجله و روزنامه از نوع دیگر است. کسی که کتاب ؛ مجله و روزنامه می خواند در واقع دست به انتخاب می زند از میان بی شمار کتاب ؛ مجله و روزنامه مورد مناسب با علاقه و افکار خود را برمی گزیند.

انتخاب نیاز به تامل؛ تفکر و جستجو دارد. هرقدر کتابها و مجلات و روزنامه ها از عمق و غنای بیشتری برخوردار باشند افکار جدیدتری و پیگیرتری را می طلبند تا بتوانند همپای آنها حرکت کنند. مطالعه ی کتابها و نوشتارها به ذهن پویا و فعال نیاز دارد اهل مطالعه؛ مطالعه ی خود را با به اتمام رسانیدن یک کتاب و مجله به پایان نمی رسانند بلکه هربار با مطالعه ی آثار جدید افقهای فکری جدیدتری را به روی خود می گشایند و این نیاز به پیگیری و جدیت و علاقه مندی و در یک کلمه ذهن فعال و پویا دارد.

" تاثیرات رادیو در جامعه "

همچنان تلویزیون و رادیو ابزارهایی قوی و تاثیرگذار در اشاعه اطلاعات هستند. چرا که هریک ازاین رسانه ها دارای ویژگی هایی هستند که توانایی های خاصی را به همراه دارد. همانطور که ایمل نتوانست جای پست را بگیرد؛ رادیو نیز به علت ویژگی های خاص خود همچنان در میان سایر رسانه ها مخاطبین خود را حفظ کرده است. 

بطور کلی برنامه های رادیویی از ترکیب سه عنصر صدا؛ موسیقی؛ کلام پدید می آیند و نیروی بیانی و ارتباطی خاصی را تشکیل می دهد که از بیان مکتوب مطبوعاتی و بیان سینمائی و تلویزیونی متمایز است. در زیر به برخی از ویژگی های برجسته رادیو اشاره می کنیم:

1) قابلیت حمل و بهره برداری در هر مکان.

2) بهره برداری همزمان با انجام فعالیتهای مختلف.

3) سرعت انتقال پیام { برخلاف مطبوعات }

4) وسعت دامنه انتشار { تقریبا در هر نقطه ای از جهان }

5) مقرون به صرفه بودن دستگاه.

6) امکان استفاده از فرستنده های متعدد.

7)سهولت ضبط برنامه ها برای استفاده مجدد.

8) بکارگیری زبان ساده و سهولت در بهره مندی از پیام.

9) قدرت تاثیر بالا بروی مخاطبین و شنوندگان.

به نظر گروهی از مردم رادیو عبارت است از قرائت روزانه برنامه های مطبوعات ولی بصورت گسترده تر و آسان تر. و گروهی دیگر رادیو را وسیله ای می دانند که در کنار آن به یکباره گرفتگی و اندوه زدگی را از میان ببرند و خویش را از چنگ دلتنگی و ملال زندگی گریز دهند. این از خود گریختن سبب می شود زندگی عوض شود و انسان خود را به آغوش دنیای افسونگرانه و اعجازآمیز توهم بیاندازد. 

رادیو یک وسیله نیرومند فرهنگی است از فرهنگ مایه می گیرد و در عین حال خود سبب دگرگونی و تحولاتی در فرهنگ میشود. بررسی این تحولات و دگرگونی ها و اصولا نقش فرهنگی رادیو با اندازه گیری های کمی برنامه ها قابل انجام نیست. بلکه تجزیه و تحلیل کیفی و دقیقی را در گفتارها و محتوای برنامه ها می طلبد. در مورد نقش آموزشی رادیو نباید بیش از آنچه واقعیت به ما می گوید انتظار داشت؛ آموزش در درجه اولی به عهده نهادهای دیگر چون مدرسه و خانواده است و رادیو می تواند نقش مکمل داشته باشد. اما با این حال رادیو باید در انجام بخشی از این وظایف تدبیری بیاندیشد به ویژه که باید هماهنگ با نظام ارزشی جامعه و با توجه به امکانات در جهت برآورده کردن نیازهای آموزشی و فرهنگی جامعه گام بردارد.

رادیو از فرهنگی مایه می گیرد که خود می خواهد شنوندگان را که با آن فرهنگ زندگی می کنند آموزش دهد. رادیو نمی تواند کاملا جدا از فرهنگی که در جامعه جریان دارد حرکت کند. بعلاوه گیرندگان پیام نیز منفعل نیستند بلکه عواملی چون پیشداوری درباره پیام؛ استنباط مفاهیم پیام و انطباق پیام با تربیت گیرنده در توجه آنها به برنامه های رادیو موثر است.

به منظور شناخت نقش و تاثیر رادیو ابتدا باید رابطه رادیو با مفاهیم تحولات مورد نظر روشن شود. آیا رادیو در حالت کنونی اشاعه دهنده این مفاهیم است یا ضد آن را ترویج می کند و یا نسبت به آن بی اعتنا است. با مشخص شدن این رابطه آنگاه می باید به نقش مخاطب به عنوان پایه مهم دیگر در اثرپذیری پرداخت. در واقع باید پرسید نقش مخاطب در اثر رادیو برای ایجاد تحولات مذکور چگونه است ؟ پرداختن به این مسائل از یک سو نیازمند شناخت مخاطبان بر پایه میزان استفاده آنها از رادیو و از سوی دیگر این امر مستلزم طبقه بندی مخاطبان بر پایه رویکرد آنها به تحولاتی است که رادیو در صدد ایجاد آن است.

برای درک مخاطبان رسانه لازم است بدانیم که رادیو چگونه با زندگی روزمره مردم تطبیق می یابد. شیوه استفاده از رادیو خود می تواند از زمینه اجتماعی و فرهنگی ای که استفاده از آن را احاطه کرده است؛ تاثیر پذیرفته باشد. مخاطب از رادیو تاثیر می پذیرد و تاثیر آن هم کم نیست اما مخاطب منفعل نیست.

برای بررسی عوامل موثر در میزان افزایش یا کاهش تاثیرات با توجه رابطه میان مخاطب و رادیو می توان دو هدف را در نظر گرفت:

1) بررسی رابطه در معرض رادیو قرار گرفتن و پذیرش تغییرات فرهنگی.

2) طبقه بندی مخاطبان بر پایه میزان نوگرایی با توجه به ساعات و نحوه استفاده از رادیو.

" فرهنگ و فناوری در رادیو "

در فرآیند توسعه فرهنگی ابزارهای ارتباطی مختلفی ایفای نقش می کنند که به ابزارهای فرهنگی موسومند . از مهمترین وظایف این ابزارهای فرهنگی ، پیام رسانی در راستای فرهنگ سازی می باشد. . در عمل پیام رسانی،مهم ترین مسئله ، بکارگیری مناسبترین قالبها برای ارسال یا انتقال پیام است . دراین مقاله به یکی از این ابزار فرهنگی یعنی رادیو پرداخته شده است . رادیو بعنوان یکی از مهمترین ابزار توسعه فرهنگی ، نقش عمده ای را دراین مسیر برعهده دارد. چرا که یک موضوع مشخص اگر به شیوه جذاب و مورد پسند شنوندگان تهیه و ارائه نشود . ارتباط بین پیام دهنده و پیام گیرنده به زودی گسسته خواهد شد . از سوی دیگر مسائلی مانند مدت و زمان پخش برنامه های حاوی مسائل فرهنگی ، محل ونحوه اجرای برنامه ، نوع موسیقی مورد استفاده در برنامه و غیره ، ازعوامل تعیین کننده ای هستند که در موفقیت یا شکست انتقال صحیح فرهنگی نقش بسزایی دارند.

تأثیرات رسانه های ارتباطی ومقایسه آن با رادیو:

- سرعت:

بعضی رسانه ها سریع تر از سایرین عمل می کنند و زودتر به اخبار و رویدادها دسترسی پیدا می کنند . یک خبر تازه با اولویت زیر به دست افراد می رسد : به وسیله فرد مطلع وحاضر درصحنه ، روزنامه محلی ، رادیو وتلویزیون.

- عمق:

میزان تأثیر یک رسانه ارتباطی بر روی مخاطب به عمق آن بستگی دارد . مثلاً تاثیر کتاب برذهن خوانند از تأثیر سایر رسانه ها بیشتر است . سینما در درجه دوم واقع شده است ، مجله ، تلویزیون و رادیو در اولویت های بعدی قرار می گیرند.

- وسعت:

وسعت یک رسانه عبارتست از گستردگی و میزان اطلاعاتی که رسانه در مورد یک موضوع به خصوص ارائه می دهد . رادیو برخلاف کتاب و مجله ، معمولاً به طور اختصاصی تری موضوع های اطلاعاتی خود را ارائه می کند.

 – دسترسی:

میزان دسترسی به رسانه ها با توجه به فراوانی آنها در جامعه متفاوت است . رادیو تقریباً در همه جا بیشتر از رسانه ها در دسترس همگان است . ارزانی گیرنده های رادیویی (ترانزیستوری)برد نسبتاً طولانی امواج آن ، این رسانه را به عنوان یک رسانه همگانی و قابل دسترس درآورده است . در حالی که امواج تلویزیونی بر خلاف رادیو ، برد نسبتاً محدودی دارند.

- تداوم:

کتاب تأثیر پایدارتری نسبت به سایر رسانه ها در ذهن برجای می گذارد . محتوای یک کتاب تقریباًدر تمام طول عمر در حافظه خواننده باقی می ماند . به علاوه کتاب را می توان برای مدت بسیار طولانی در کتابخانه نگهداری و در مواقع لزوم به آن مراجعه کرد . مجله نیز از چنین خصوصیتی می تواند بهره مند شود . درحالی که برنامه های رادیو هیچ گاه به وسیله شنوندگان آن در حافظه ضبط و نگهداری نمی شود ولذا تکرار موضوع ها در قالب های گوناگون ، می تواند به نگهداری آنها در حافظه تداوم بخشد.

- محلی بودن:

در میان رسانه های ارتباطی ، روزنامه بیش از سایر رسانه ها ظرفیت محلی بودن را داراست . هرچند که دسترسی به روزنامه های محلی چه از جنبه امکان انتشار آن و چه از لحاظ توان مالی و نیز سواد افراد برای تهیه و خواندنشان ، برای همه به طور یکسان میسر نیست .در مراحل بعدی باید از رادیو و سپس تلویزیون به عنوان رسانه هایی که قابلیت محلی بودن را دارا هستند نام برد . رادیو به خصوص ، می تواند به صورت رادیوی محلی ، مورد استفاده گروه کوچکی از شنوندگان محلی قرار گیرد . مجله ، فیلم و کتاب فاقد خصوصیت محلی بودن هستند و تقریباً همیشه برای ارائه و توزیع در سطح وسیع تری تهیه و تولید می شوند.

- درگیری حواس:

رسانه های ارتباطی هریک به نوعی حواس پنجگانه انسان را به کار می گیرند . کتاب ،تنها حس بینایی را در فعالیت ارتباطی درگیر می کند . رادیو حس شنوایی و فیلم وتلویزیون حواس بینایی و شنوایی را تواماً در فعالیت ارتباطی درگیر می سازد . رادیو و تلویزیون با استفاده از ابزارهای خاص خود مانند افکت ، موزیک ، گفتار وغیره می توانند مخاطب خود را شدیداً در فعالیت ارتباطی درگیر کنند.

- اعتبار:

رسانه های چاپی به طور سنتی از اعتبار بیشتری برخوردارند . کتاب شاید معتبرترین رسانه ارتباطی باشد . اما تحقیقات اخیر نشان داده اند که اعتبار یک رسانه تا حدود زیادی بستگی به اعتبار افرادی دارد که آن را اداره می کنند.

وجه تمایز رادیو و تلویزیون:

1.مهمترین وجه تمایزتصویر است.برنامه های رادیویی از ترکیب 3 عنصر کلام،موسیقی و صدا پدید می آیند.عنصر صوت در رادیو برخلاف تلویزیون فقط حرکت و فعالیت را منتقل حال آنکه در تلویزیون صوت معرفت خود اسیا هم هست.

2.شرایط دریافت پیامهای رادیویی از شرایط دریافت پیام های تلویزیونی سهل تر است،رادیو به علت کوچک بودن،وابسته نبودن به مکان معین،در موقعیت های بیشتری قابل استفاده است بهترین و سریع ترین وسیله ارتباطی برای نابینایان است.

3.تعداد شبکه های رادیو بیشتر از تلویزیون است.

4.ساخت برنامه های رادیویی کم هزینه تر،سریع تر و آسان تر است بنابراین امکان تنوع برنامه ای و اصلاح روز به روز آن بیشتر است.

5.به دلیل دسترسی ارزان قیمت به آن تعداد بی شماری از مردم که وسیله ارتباطی دیگری ندارند می توانند از آن استفاده کنند.

6. در رادیو ما نمی توانیم غیر قابل دیدن ها نیز به تصویر کشیم.

محدودیت ها در رادیو:

1.اگر صدای اطراف زیاد باشد،شنیدن مشکل می شود.

2.نیازمند داشتن تمرکز کامل که بیشتر اوقات میسر نیست.

3.تعداد پیام هایی که دریافت می شود به دلیل وابستگی به گوش بیشتر از تلویزیون است.،

4.امکان تحریف پیام های آن بیشتر ازتلویزیون است.

ویژگی های مخاطبان و اثرگذاری رادیو:

پیام های رادیویی بر مخاطبانی عرضه می شوند که ویژگی های آنان در تضعیف  ویا تقویت پیام های رادیویی مؤثرند. سازگاری هماهنگی و تناسب پیام های رادیویی با ویژگی های دریافت کنندگان بر اثربخشی آنها می افزاید و برعکس. از مهمترین ویژگی های مخاطبان که برکارکرد رادیو مؤثراند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1.سطح آموزش و فرهنگ مخاطبان:

ارائه برنامه های سطح پایین به افراد برخوردار از آموزش و فرهنگ والا مؤثر نخواهد بود و نیز برنامه های غنی از محتوای فرهنگی،علمی،ادبی و هنری .... در برقراری ارتباط با جوامع دارای سطح آموزشی و فرهنگی پایین،در می مانند.

2.نیازهای مخاطبان:

مخاطب برنامه های رادیویی به منظور برآوردن بخشی از نیازهای آموزشی،اطلاعاتی،فرهنگی،احساسی و تفریحی و ...... به استفاده از رادیو روی می آورد.این نهاد رسانه ای زمانی اثربخش و کارآمد خواهد بود که شناخت جامع و دقیقی از نیازهای آحاد جامعه به دست آورد و برنامه های خود را در راستای این نیازها تنظیم کند.

3.ساختارهای ذهنی مخاطبان:

پیامهای رادیویی بر ذهن و اندیشه مخاطب می نشیند و موجب تغییر،تثبیت یا تقویت ساختارهای ذهنی وی می گردد.این ساختارهای ذهنی که در طول زمان دستخوش تحول می شوند از فردی به فرد دیگر متفاوت است.

4.جایگاه مخاطبان در روند تأثیرپذیری:

تأثیرپذیری مخاطب از برنامه های رادیویی  در خلال روندی صورت می گیرد که این فرایند از چنین مراحلی برخوردار است:

1.مخاطب بخشی از حالات درونی خود(خواسته ها،توقعات وانتظارات)را در برنامه های رادیویی منعکس می بیند.

2.در مرحله دوم مخاطب پیامهای رادیویی را دقیقاً زبان خویش می بیند و به احساسی کاملاً مشترک،درکی یگانه و یکپارچه با تهیه کنندگان و عرضه کنندگان رادیویی می رسد.

3.در مرحله آخر این روند ممکن است به شکل دگرگونی در پندار،باور،هنجار،ارزش و رفتار مخاطب نمایان شود.

برحسب اینکه مخاطب در چه مرحله از مراحل بالا باشد درجه اثرگذاری رادیو متفاوت خواهد بود.

 

رادیو و فرهنگ:

جامعه گسترده ترین پهنه اثرپذیر از رسانه می باشد که خود از خرده نظام های فرهنگی،سیاسی،اقتصادی و خرده نظام اموزش و پرورش تشکیل شده است.

انتقال اطلاعات،پیام ها و برنامه های رادیویی به جامعه،در حقیقت،ارائه هریک از خدمات مذکور برخورده نظام های سیستم جامعه محسوب می شود و اثرات خدمات رادیویی بر جامعه پیامد تاثیر این رسانه را بر اجزای ساختار جامعه در بر می گیرد بطوریکه نتایج تاثیر رادیو بر جامعه برآیند اثرگذاری آن بر خرده نظام های سازنده ساختار جامعه قلمداد می شود.

با توجه به توضیحات بالا نقش و کارکرد رادیو را در عرصه جامعه می توان با بررسی نتایج اثرگذاری و نقش آفرینی این نهاد ارتباطی در هر یک از خرده نظام های جامعه مطالعه نمود.که ما از این خرده نظام ها فقط به خرده نظام فرهنگ و تاثیر رسانه رادیو برآن پرداختیم.