میزان استفاده از رادیو تا حد زیادی به این مسئله بستگی دارد که این رسانه تا چه میزان از ارزش های اجتماعی و هویت فرهنگی جامعه حراست و چگونه رضایت این مخاطبان را با توجه به انتظاراتشان جلب می کند. در این میان آنچه اهمیت دارد، شناخت مخاطب و توجه به خواسته ها، علایق و نیازهای آنهاست.



تعریف مخاطب:


در مطالعات مربوط به ارتباطات باید معلوم شود که چه کسی (منشاء پیام) چه می گوید (محتوای پیام) چه وسیله ای به کار می گیرد( مجرای پیام) برای چه کسانی می گوید(مخاطبان پیام) وچه آثاری مورد نظر است( آثار اجتماعی پیام).در این فرمول منظور ما از شناسایی مخاطبان ارتباطات، سنجش تمایلات و توقعات و ویژگی های شنوندگان رادیو است.



تقسیم بندی مخاطب:


در نگاه کلی، مخاطب در دو الگوی زیر قابل طبقه بندی است:

1- مخاطب فعال

2- مخاطب منفعل


در ارتباط با رادیو نیز مخاطبان فعال و منفعل به رادیو گوش می کنند و از آن به گونه های مختلفی استفاده می کنند و مخاطبان به ماهیت جدا از رادیو می توانند در عمل شریک و همکار این رسانه باشند در صورتی که در برخی از برنامه های رادیو به شناخت نوع مخاطبان توجه کافی نمی شود. بحث مخاطب شناسی در رسانه ها و به ویژه رادیو به رویکردهای برنامه سازی بستگی دارد. برخی از مخاطبان، خود را آگاهانه در مسیر رسانه رادیو قرار می دهند و برای گوش دادن به برنامه های مورد علاقه خود دست به انتخاب می زنند.برخی دیگر نیز به طور تصادفی در معرض برنامه های این رسانه قرار می گیرند اما واکنش هر یک از این مخاطبان به پیام ها و تحلیل و رمزگشایی آنها از جمله رویکردهای مخاطب شناسی است که با توجه به زمینه های خاص اجتماعی افراد یک جامعه صورت می گیرد. البته گاهی اوقات رمزگشایی پیام هایی که توسط برنامه ها منتقل می شوند می توانند در جهت مخالفت هدف برنامه سازان باشند اما به هر حال مخاطب رادیو سعی در انطباق خود و یا حتی برعکس با برنامه های رادیو دارد و همین امر دلیلی بر فعال بودن این رسانه به شمار می رود و همین که افراد مطابق نحوه و شرایط زندگی خود از رادیو استفاده می کنند دلیل بر مفید بودن این رسانه محسوب می شود.



میزان استفاده از رادیو تا حد زیادی به این مسئله بستگی خواهد داشت که این رسانه تا چه میزان از ارزش های اجتماعی و هویت فرهنگی مردم جامعه حراست می کند و چگونه رضایت این مخاطبان را با توجه به انتظاراتشان جلب می نماید. در این بین آنچه اهمیت دارد، همچنین شناخت مخاطب ودرک نیازهای او ملزم شناخت روحیات او می باشد.



رابطه برنامه سازی رادیو وجذب مخاطب:


علاوه بر شناخت روحیات و نیازهای مخاطب رادیو رویکردهای برنامه ریزی نیز اهمیت دارند در اینجا بر رویکردهای برنامه را می توان به سه گروه عمده تقسیم کرد:

1-   رویکرد مصلحت گرا یا تجویزی

2-   رویکرد نیاز محور

3-   رویکرد نیاز – مصلحت


رویکرد اول هر چند به مخاطبان توجه دارد اما بیشتر مصالح، ضرورتها و بایسته های شایسته آنها را در نظر می گیرد، از این رو، جهت آن بیشتر از طرف رسانه به سوی مخاطب است و به تعبیری یک سویه است. نصایح و توصیه ها نمونه های بارز آن هستند.


رویکرد نیاز محور، به نیازها و گاهی به میل مخاطب خود توجه دارد. از این جهت ناچار بخش عمده هم خود را صرف حوائج و نیازهای تا حدودی اولیه و متکی بر غریزه می کند. بنابراین دغدغه تعالی مخاطبان خود را ندارد.


 رویکرد سوم، گذر به مصالح مخاطبان از طریق نیازهای آنهاست، شاید از جهت سختی تامین محتوا و شرایط آن، قابل مقایسه با دو رویکرد دیگر نباشد و زحمت و تلاش دو چندان می طلبد. اما از آن جهت که به نیازها توجه دارد مطلوب مخاطب است و از آن جهت که خود را به مصالح مخاطب متصل می کند موجب تعالی او می شود.

گذر از این عرصه و دقت در انتخاب رویکرد برنامه سازی، به ما نشان می دهد که باید به دنبال چه نوع مخاطبی، در میان کدام گروه و قشر اجتماعی باشیم و برای مخاطب خود چه نوع برنامه ای را تامین کنیم تا رضایتش را به دست اوریم و خود را سرشار از موفقیت ببینیم و از این همه، احساس آرامش توأم با غرور کنیم.



شناخت مخاطب:


برای شناخت مخاطب دسته بندی های مختلف وجود دارد، برخی ممکن است به یک ویژگی خاص مخاطب توجه بکنند که بیشتر ویژگی های زیستی – اجتماعی است، مانند: سن، جنس، درآمد، اقتصادی، سطح تحصیلات و نظایر آن. این یک تقسیم بندی عمومی و کلی است که می تواند برنامه ساز را وارد مسیر و جهت اصلی شناخت مخاطب کند. البته این نوع تقسیم بندی ممکن است دراکثر برنامه های رادیو که توجهش به مخاطبان در سطح عامه است نتواند استفاده چندانی برساند، ولی می توان از آن در شناخت مخاطبان خاص در گروه های اجتماعی و همچنین در ارزیابی برنامه ها استفاده کرد.

نوع دیگر دسته بندی بر حسب باورها و اعتقادات است. این تقسیم بندی متکی بر این فرض اساسی است که انسان ها در ارزیابی، درک، پردازش و تفسیر اطلاعات متکی بر زمینه و پشتوانه اجتماعی، شناختی و عموماً تجارب خود هستند. لذا دسته بندی مخاطبان بر حسب این تفاوت ها به برنامه ساز این امکان را می دهد که پیام های خود را مطابق با این خصوصیات تهیه و تنظیم کند.





همچنین مخاطبان رادیو را می توان به دو دسته مخاطبان پیگیر و مخاطبان رهگذر یا تصادفی تقسیم کرد.

مخاطبان پیگیر: همان مخاطبان فعال اند که آگاهانه دست به انتخاب زده اند و بخش خبری یا برنامه ای را برای دیدن یا شنیدن در نظر گرفته اند و این برنامه را تا پایان آن ( که گاهی ممکن است چند ماه طول بکشد ) تعقیب می کنند.

مخاطبان رهگذر یا تصادفی: به معنای مخاطبان منفعل نیستند، بلکه کسانی اند که به طور ناخودآگاه و ناخواسته در معرض برنامه رسانه قرار گرفته اند: مثلاً شخصی در تاکسی یا یک فروشگاه و یا در منزل است و اجباراً برنامه ای را از طریق دیدن و شنیدن مورد قضاوت قرار می دهد. اما این شخص می تواند به دلیل اهمیتی که برنامه برای او پیدا می کند جزو مخاطبان آگاه یا فعال آن قرار گیرد. لذا هنر هر برنامه سای با توجه به ماهیت و جنس رسانه، توجه به این نوع مخاطب است که نمی تواند تعداد آنها را کم و اندک دانست.




متاسفانه اگر به ساختار برنامه های رادیو توجه کنیم تقریباً اکثر قریب به اتفاق آنها به این نوع مخاطبان توجه نکرده اند، بلکه مخاطب خود را انتخابگری آگاه با فرصت زمانی کافی و علاقه ی وافر برای شنیدن برنامه می شناسد. در  واقع می توان ادعا کرد که برنامه سازان و تهیه کنندگان رادیو در مرحله اول و گویندگان و گزارشگران و حتی دیگر عوامل و دست اندرکاران برنامه در مرحله بعد، هر یک برحسب ذوق و سلیقه و جایگاه و نقشی که در ارائه برنامه دارند برای خود مخاطب فرضی می سازند که غالباً با مخاطب واقعی تناسب چندانی ندارد، او آرزوها انتظارات خود را از شنوندگان در شکل مخاطبان فرضی اش متجلی می کند. به طوری که گاهی ممکن است عکس العمل های آنها را در  هنگام ارائه بخش های خاصی از برنامه که به زعم او بسیار خوب یا بسیار بد شده است،را می تواند کاملا توصیف کند.




رادیو اینترنتی ومخاطب:


همچنین در ارتباط با مخاطب و رادیو در عصر معاصر ما با رادیو اینترنتی مواجه هستیم عبارت رادیو اینترنتی به اواسط دهه 90 میلادی باز می گردد. اولین رادیوی اینترنتی در ایران به طور رسمی با تاسیس رادیو ایران صدا در تاریخ 86/11/8 تحت نظارت سازمان صدا و سیما جمهوری اسلامی شروع به فعالیت کرد. اگر رادیو تا امروز تنها رسانه ای منفعل و محدود به شنیدن بوده امروز بوسیله اینترنت، تصاویر متحرک، عکس ها، رنگ ها و حتی تصاویر ویدوئویی و انیمیشن و دنیایی مجازی رادیو دگرگون شده است. از مزایای رادیو اینترنتی می توان به این نکته اشاره کرد که در گوش دادن رادیو با شبکه هوشمند رو به روست که به راحتی برنامه های دلخواه خود را از لیست پخش روز گوش می کند. درمیانه شنیدن رادیو بخش را متوقف نگاه دارد و بدون آنکه برنامه های زنده را از دست بر هر یک برنامه از آرشیو رادیو می شنود.



سخن آخر:


آینده رادیو سراسر بیم و امید است به ویژه آن که در سال های اخیر با گسترش و افزایش قابلیت ها و توانایی های پیشرفته سایر رسانه ها این آینده مورد تهدید قرار گرفته است. امروز با استفاده از فناوری های جدید و راه اندازی ایستگاه های اینترنتی تعداد مخاطبان این گونه رسانه ها، نسبت به رادیو افزایش یافته است. اما با وجود این نیز مخاطبانی که از رادیوهای معمولی استفاده می کنند، کم نیستند. سازگاری با نیازهای اجتماعی و شنوندگانی که زندگی آنان با صفای رادیو عجین شده است. مسلم و بی نظیر است و این درحالی است که هم اکنون بی توجهی ها و عدم شناخت مخاطبان رادیو می تواند منجر به زوال این رسانه محبوب و صمیمی شود.

موفقیت این رسانه در عصر تلویزیون و فناوری های بیشتر ارتباطی در گرو هماهنگی و تلاش سازندگی برنامه های رادیو است تا بتواند به عنوان رسانه ای انعطاف پذیر، کارایی و عملکرد مناسب خود را به دست آورد و قدرت خود را حفظ کند از عوامل دیگر موفقیت رادیو، شناخت مخاطب و نیازهای او شناخت جامعه شناسی مخاطب، روان شناسی مخاطب و ... می باشد.